U sredu, 29. oktobra, u 19 časova u Maloj sali Niškog kulturnog centra, biće održana niška premijera dokumentarnog filma „Kajmakčalan“ (Australija, 2025, 60’), koji kroz izuzetno ličnu i istorijski utemeljenu priču osvetljava vezu između Australije i Srbije u Prvom svetskom ratu.
Film, sniman tokom osamnaest meseci u Australiji, Srbiji, Grčkoj i Severnoj Makedoniji, donosi priču o šestoro Australijanaca koji su služili uz srpske snage na Solunskom frontu – lekarci Meri de Garis, bolničarki Etel Gilingam, književnici Steli Majls Frenklin, Olive King, ćerki poznatog sidnejskog magnata, te vojnicima Najlu Malarikiju i Edvardu Remidžu. Njihove sudbine i dela osvetljavaju istorijski trenutak u kojem su humanost, hrabrost i solidarnost prevazilazile nacionalne granice.
U filmu govore istaknuti istoričari, vojni i medicinski stručnjaci iz Australije i Srbije – među njima profesor Dejvid Horner, general-major profesor Džon Pirn, Met Anderson, dr Milo Bjelajac i dr Ratomir Miličić – koji otkrivaju manje poznate činjenice o učešću australijskih dobrovoljaca u srpskoj borbi. Poseban deo filma posvećen je potomcima tih dobrovoljaca, koji zajedno sa autorima putuju kroz Srbiju i region, obilazeći mesta na kojima se njihovo sećanje i dalje čuva – bolnice, ratne položaje i spomenike.
Autori filma su Boris Trbić i Dragan Gavrilović, po scenariju Borisa Trbića i Bojana Pajića, u produkciji Australians with Serbs Association Inc. Trbić, filmski pedagog sa Univerziteta Svinburn u Melburnu, poznat je po saradnji sa Goranom Radovanovićem i brojnim dokumentarnim projektima o savremenoj i istorijskoj kulturi Balkana. Gavrilović, dokumentarista i snimatelj iz Melburna, autor je nagrađivanih filmova Wongar i Pustopolje, prikazanih na međunarodnim festivalima.
Jedan od centralnih protagonista filma je Bojan Pajić, istoričar srpskog porekla, bivši oficir australijske vojske i diplomata, koji godinama istražuje doprinos Australijanaca Prvom svetskom ratu na Balkanu. Njegova knjiga Naši zaboravljeni dobrovoljci poslužila je kao temelj za filmski scenario. Pajićeva istraživanja otkrivaju da je više od 1.500 Australijanaca i Novozelanđana – lekara, bolničarki, vojnika i članova vazduhoplovstva – služilo rame uz rame sa srpskim snagama, iako taj deo istorije do danas nije bio zvanično priznat u australijskim izvorima.
Film Kajmakčalan na autentičan i emotivan način povezuje dve zemlje kroz sećanje na zajedničku borbu i humanost u vremenu ratnog stradanja, otkrivajući jedno do sada gotovo nepoznato poglavlje istorije Prvog svetskog rata.
